Dominikańska summa muzyki. Traktat De musica Hieronima z Moraw

Opis

Kiedy Tomasz z Akwinu dokonywał syntezy teologii inny dominikanin z paryskiego klasztoru św. Jakuba postanowił zrobić to samo z wiedzą o muzyce. Autor traktatu De musica, znany jako Hieronim z Moraw, stanął przed ogromnym wyzwaniem. Jak połączyć w jednym dziele dziedzictwo starożytnej teorii muzyki, wieki praktykowania śpiewu chorałowego oraz najnowsze odkrycia z dziedziny polifonii?

Hieronim dobrze wywiązał się ze swojego zadania. Dawne źródła poddał selekcji i adaptacji, zabiegając o zwięzłość i kompletność (aż 11 definicji muzyki). Dodał do nich najnowszą wiedzę: naukę o mutacjach, metodę rytmizacji chorału oraz wykład muzyki menzuralnej. To ostatnie zagadnienie przybiera u Hieronima postać doborowego zestawienia traktatów, na których można śledzić rozwój polifonii w XIII wieku.

Traktat Hieronima nie jest oficjalnym podręcznikiem muzyki Zakonu Kaznodziejskiego. Zakres tematyczny traktatu znacznie przekracza miejsce, jakie u dominikanów zajmowała muzyka. Kantor nie musiał być znawcą teorii. Z kolei polifonia nie odpowiadała dominikańskim ideałom prostoty i zwięzłości w liturgii. Również gra na instrumentach strunowych nie należała do typowych zajęć braci kaznodziejów. Obecność tych zagadnień w traktacie dowodzi zresztą, że ani polifonia, ani użycie instrumentów (poza liturgią) nie były w zakonie zakazane.

Na szczególną uwagę zasługuje rozdział poświęcony sztuce komponowania. Hieronim podaje tam proste wskazówki dla kompozytorów, częściowo zaczerpnięte od jednego z poprzedników. Natomiast jego własnym i niespotykanym pomysłem są kryteria oceny utworów muzycznych w postaci trzech stopni piękna i brzydoty.

Monografia umiejscawia Hieronima w jego epoce, a następnie omawiała treść jego traktatu, obszernie przywołując cytaty z dzieła – w oryginale i tłumaczeniu. Badając spekulatywną część traktatu, Błażej Matusiak OP m.in. śledzi pochodzenie poszczególnych definicji muzyki i analizuje Hieronimową adaptację słów Akwinaty. Autor wiele uwagi poświęca opisowi rytmizacji i zdobienia w śpiewie. Ostatni rozdział książki poświęca analizie środków użytych przez Hieronima do nauczania muzyki. Przyjrzenie się sposobowi korzystania ze źródeł, zastosowaniu definicji, etymologii i diagramów pozwala ożywić obraz Hieronima – nauczyciela muzyki z XIII wieku.