Atoskie korzenie prawosławnej cywilizacji

Opis

Przedmowa

W ciągu wieków Atos spełniał ogromną rolę w kulturze duchowej europejskiego chrześcijaństwa. Szczególną rolę odgrywał w życiu prawosławia, łącząc w sobie tradycje anachoretyczne i cenobityczne, kulturę stołecznego Konstantynopola, Thessalonik, krajów słowiańskich, Gruzji oraz rumuńskich księstw. Do dziś Atos pozostaje ewenementem na skalę światową. Można spoglądać nań jedynie jako na ogromną bibliotekę, muzeum czy skansen albo enklawę dawnej świetności Bizancjum. Chrześcijanin, zwłaszcza prawosławny, widzi w nim jednak przede wszystkim miejsce żywego spotkania z Bogiem, miejsce modlitwy, postu, a nade wszystko liturgii. Wpływ Atosu – Świętej Góry – odkryć można we wszystkich przejawach duchowości prawosławia w Europie i w diasporze. Wpływ ten rozkłada się rzecz jasna nierównomiernie, w zależności od nasilenia realnych kontaktów, bliskości geograficznej, zainteresowania i możliwości mecenasów, migracji mnichów oraz pielgrzymów. Zainspirowane Świętą Górą Atos, rozsiane po całym świecie ośrodki monastyczne nadal pozostają najważniejszymi centrami życia duchowego prawosławia. W ich bibliotecznych zbiorach, które nadal utrzymują bliskie kontakty z atoskimi monasterami, przechowanych jest wiele greckich, bułgarskich oraz serbskich woluminów i manuskryptów. Przykładem tego są chociażby historyczne relacje naszego supraskiego monasteru z Atosem. Dzięki tym kontaktom monaster w Supraślu jawi się kontynuatorem atoskiej tradycji hezychastycznej oraz myśli teologicznej.
Szczególną cechą Świętej Góry Atos jest jej panprawosławny charakter. Od samego początku Serbowie. Bułgarzy, Gruzini, Wlachowie i Rusini posyłali do atoskich monasterów swoich młodych adeptów, którzy pragnęli poświęcić się życiu monastycznemu. Niestety, po pierwszych czterech wiekach renesansu życia monastycznego Święta Góra Atos zmuszona była uznać polityczną dominację tureckiego sułtana, który darzył atoskich mnichów względną estymą, jak również pozwolił im na zachowanie stosunkowo autonomicznego charakteru ich mniszej republiki. Ale nawet w tamtych czasach Święta Góra Atos nadal pozostawała forpocztą prawosławnego monastycyzmu oraz sprzyjającym miejscem do pracy translatorsko-piśmienniczej, jako że większość monasterów dysponowała wielką ilością manuskryptów, w przeważającej mierze greckich. Pierwszymi, którzy trudzili się nad ich przekładami na język słowiański, byli słowiańscy mnisi. Również mnisi gruzińscy pracowali w tym samym czasie nad tłumaczeniami manuskryptów greckich na język gruziński. Dwa wieki później pracą przekładową zajmowali się św. Sawa Serbski, metropolita kijowski Cyprian oraz bułgarski patriarcha Eutymiusz. Swoją twórczością literacką przyczynił się on do rozkwitu literatury bułgarskiej.