Historia kultury

Książka zawiera dwie fundamentalne prace wybitnego amerykańskiego pisarza i naukowca, które z jednej strony diagnozują kryzys duchowy cywilizacji Zachodu a z drugiej przedstawiają konkretny projekt jej odbudowy. Humanistyczny program odbudowy edukacji klasycznej i cywilizacji chrześcijańskiej. Prawdziwe kompendium zasad i praktyk kultury chrześcijańskiej.

Część pierwsza: Upadek cywilizacji chrześcijańskiej

Część druga: Odrodzenie cywilizacji chrześcijańskiej

„Publikacja Cmentarz – dziedzictwo materialne i duchowe to rezultat konferencji pod tym samym tytułem zorganizowanej przez pracowników Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i lubelskie Stowarzyszenie „Studnia Pamięci”.
21 i 22 października 2019 r. spotkali się przedstawiciele wielu ośrodków naukowych i podmiotów społecznych związanych z opieką nad cmentarzami, poruszając istotne problemy kulturowego znaczenia nekropolii. Namysł nad cmentarzami różnego typu sprzyjał szukaniu wspólnych wątków i porównań. Mamy nadzieję, że publikacja ta stanie się inspiracją do dalszych badań, także interdyscyplinarnych, oraz nowego spojrzenia na kulturowe znaczenie dziedzictwa funeralnego.”
– Od Redaktorek

To książka o pięknie i misterium cerkwi. Zostały w niej zaprezentowane fotografie niemal dwustu obiektów z tej części historycznej eparchii przemyskiej, która po II wojnie światowej znalazła się w granicach Polski oraz kilka świątyń położonych na południowym krańcu diecezji chełmskiej. Wertując karty albumu, stajemy się uczestnikami wyjątkowej wędrówki szlakiem cerkwi, poczynając od Szlachtowej i wiosek nad górnym Popradem, dolinami oraz grzbietami Beskidu, Bieszczadów i Pogórza, po Roztocze i południowy kraniec Lubelszczyzny.
„Kościół wschodni na interesującym nas terenie jest rodzimym, o ponad tysiącletniej historii – wywiedzionej z chrztu Księcia Włodzimierza Wielkiego i Rusi Kijowskiej w 988 roku, a eparchia przemyska zaliczana jest do jego najstarszych dziedzin administracyjnych. Pomimo zniszczeń jakie miały miejsce po 1947 roku, na obszarze południowo-wschodniej Polski zachowało się kilkaset cerkwi. Najstarsza – murowana świątynia w Posadzie Rybotyckiej, pochodzi z początku XV wieku i posiada unikalny zespół malowideł ściennych. Najbardziej sędziwe drewniane cerkwie pamiętają XVI stulecie. Służą dzisiaj prawosławnym, grekokatolikom i rzymskim katolikom. Wznoszone są również nowe, zawsze kształtowane w sposób nawiązujący do wiekowej tradycji. Zaproszenie do spotkania z Cerkwią, jakie kieruje do nas Kamil Paluszek jest intuicyjną a zarazem kształtowaną latami umiejętnością dzielenia się pięknem i wrażliwością na nie. Autor tych fotografii wpisuje Świątynię w krajobraz, aby za chwilę schylić się po drobiazg, którego nie dostrzegli inni. Chociaż w XXI wieku przestrzeń dookoła nas częściej bywa eksploatowana niż mądrze kształtowana, on nie ucieka się do jej fałszowania. Nie musi tego robić – potrafi patrzeć, a jego obrazy w naturalny sposób tchną pięknem tego co uniwersalne i poza czasem. Ten album sprawi, że baczniej rozejrzymy się wokół i zadziwi nas to, co umykało naszej uwadze, albo uważaliśmy za znane...”

Oddajemy w ręce czytelnika kolejny tom monumentalnego dzieła – tym razem zawierający poczet żołnierzy, wodzów, polityków, biznesmenów, duchownych i bohaterów ratujących ludzkie życie. Ponad pięćdziesiąt postaci, o których powinieneś wiedzieć; tych pomnikowych i tych niedocenionych przez historię powszechną. Łączyła ich polska nić wspólnoty.

Przez wieki geniusze sztuki ukrywali w swoich dziełach sekretne informacje, zbyt niewiarygodne, by przekazać je otwarcie. Sekrety osobiste i historyczne, artystyczne i ezoteryczne, a czasem nawet natury kryminalnej. Czy po upływie stuleci, po wielokrotnych zmianach kodów kulturowych jesteśmy w stanie wejść w buty dawnych twórców i odkryć sekretne drogowskazy pozostawiane przez geniuszy? Kod Michała Anioła dlaczego ludzki mózg namalowany jest na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej?
Ostatnia melodia muzyka zapisana pomiędzy postaciami Ostatniej Wieczerzy jako testament Leonardo da Vinci?
UFO w XV-wiecznych Włoszech spotkanie z obcymi, uchwycone na renesansowym obrazie.
Manuskrypt, którego od sześciuset lat nikomu nie udało się rozkodować. Enigma rękopisu Wojnicza.
Człowiek, który wiedział jak Alfonso Ponce de Leon przewidział na obrazie swoją śmierć. Zakon, skarby i Chwarszczany z jakiego świata pochodzą dwie wieże w zachodniopomorskim kościele templariuszy? Ukryty język Matejki znaczenie symboli i historia złotego tronu.
Raffaello Portret Młodzieńca tajemnice najcenniejszego dzieła ze zbiorów polskich, zaginionego podczas II wojny światowej. Drzwi Gnieźnieńskie, czy portal do praźródeł? dokąd naprawdę prowadzą słynne Drzwi z Gniezna?
Każde dzieło jest tajemnicą. Nie trzeba wyjeżdżać do amazońskiej dżungli, by mierzyć się z tajemnicami godnymi Indiany Jonesa. Na tego, kto dokona wielkiego odkrycia w zakurzonym magazynie muzealnym, czeka nagroda emocje, olśnienie a nawet mistyczne objawienie. Jeden z bohaterów naszej książki właśnie takiego objawienia doświadczył. I czeka aż ktoś je przejmie od niego w wielkiej sztafecie pokoleń.

Kto nie wierzy w Boga, uwierzy we wszystko – ta myśl nigdy nie była bardziej prawdziwa niż w XXI wieku. Ileż to osób po odrzuceniu Boga gotowych jest zaakceptować każdy zabobon, najbardziej złudną utopię, z gruntu niewiarygodną manipulację. Dlatego coraz głośniej mówi się o wielkim kryzysie zachodniej, chrześcijańskiej cywilizacji – znanej kiedyś pod dumną nazwą Christianitas – albo zgoła o jej upadku. Znakiem najwyższego przejawu kultury zachodniej były dwa pojęcia stanowiące tytuł tej książki: katedra i uniwersytet. Czyli wiara i rozum. To symbioza katedry i uniwersytetu doprowadziła cywilizację zachodnią do swych największych osiągnięć. W rozdzieleniu wiary i rozumu upatruje Autor zasadniczą przyczynę obecnej degrengolady nauki, ale i słabości Kościoła. Opisuje ten proces na przestrzeni wieków, tak na przykładzie całej Europy, jak i Polski.

Kto wysoko zajdzie, ten może i boleśnie upaść. Taki upadek opisuje prof. Grzegorz Kucharczyk, jeden z najbardziej błyskotliwych polskich erudytów i publicystów, autor wielu głośnych książek. W dobie, gdy postnowocześni „naukowcy” demolują humanistykę, i to na czcigodnych uniwersytetach, Autor nie boi się powiedzieć, że mamy do czynienia z czystą głupotą. Rozjaśnia umysły i wykazuje marność fundamentów zgenderyzowanej nauki. Utopijny gmach budowany na takich fundamentach w pewnym momencie musi runąć z hukiem – oczywiście na nasze głowy.

Album prezentuje wybrane arcydzieła malarskie ze skarbów zgromadzonych w Muzeach Watykańskich. Jego autor, wybitny historyk sztuki i wieloletni dyrektor Muzeów, jak nikt potrafił dokonać atrakcyjnego wyboru dzieł do prezentacji i zadbać o bogaty komentarz rzeczowy. Proponuje spojrzenie na włoską sztukę przez pryzmat wielkich malarzy, którzy tworzyli jej historię – od Giotta po Francesca Podestiego. Zapoznaje nas z malowidłami na desce i płótnie oraz freskami z Muzeów Watykańskich, dziełami o różnym pochodzeniu i zamówionymi przez różnych zleceniodawców, ale połączonymi kolekcjonerską pasją kolejnych papieży.

Prezentacja zaczyna się od Pinakoteki i przechowywanych w niej skarbów, czyli dzieł Giotta, Fra Angelica, Benozza Gozzolego, Melozza da Forlì, Carla Crivellego, Pietra Pierugina, Rafaela, Leonarda, Tycjana, Belliniego, Veronese, Barocciego, Guercina, Reniego, Domenichina i Caravaggia. Następnie odwiedzamy kaplicę Mikołaja V z arcydziełem Fra Angelico, w Apartamencie Borgia oglądamy efekt pracy Pinturicchia, zatrzymujemy się w słynnych Stanzach Rafaela. Na kolejnych stronach trafiamy do Galerii Map Geograficznych, przechodzimy przez Salę Sobieskiego, w której możemy podziwiać ofiarowane przez papieżowi przez Polaków w 1883 roku dzieło Jana Matejki, by skończyć zwiedzanie w Sali Niepokalanego Poczęcia przed dziełem wielkiego portrecisty Francesca Podestiego.

Oprócz ogromnego waloru estetycznego i edukacyjnego album ma także wartość praktyczną i może służyć jako fachowy przewodnik po malarstwie zebranym w Muzeach Watykańskich. Po jego lekturze czytelnik będzie wiedział, przed którymi dziełami warto się na dłużej zatrzymać w czasie zwiedzania, pozna historię powstania poszczególnych malowideł i powody, dla których kolejni papieże chcieli je posiadać w zbiorach.

Wielki kulturowy spór, z jakim obecnie mamy do czynienia, jest w istocie sporem o człowieka. Ważny wkład do niego wnosi Krakowska Szkoła Antropologiczna na czele z Romanem Ingardenem, Karolem Wojtyłą, Józefem Tischnerem i Władysławem Stróżewskim. Włączając się do tego sporu i kontynuując dorobek tej szkoły, Jan Galarowicz rozpoczął pracę nad wielotomową filozofią człowieka pt. Antropodramatyka. Otwiera ją tom Giganci filozofii człowieka. Autor omawia w nim antropologiczną myśl zachodnioeuropejskich filozofów, wielkich obrońców zagrożonego w naszych czasach człowieczeństwa Schelera, Heideggera, Stein, Bubera, Guardiniego, Mouniera i Ricoeura - którzy zarazem w największym stopniu przyczynili się do wykrystalizowania się jego koncepcji człowieka. Mimo, że zawarte w książce rozważania są solidnie udokumentowane, publikacja nie jest typową rozprawą naukową; jest tekstem z pogranicza takiej rozprawy, pracy popularnonaukowej i podręcznika. Książka jest bowiem przeznaczona nie tylko dla filozofów, ale również dla psychologów i pedagogów, socjologów i kulturoznawców, teologów i duszpasterzy a także dla innych kategorii osób, które pracują z ludźmi, oraz wszystkich, którym zależy na głębszym rozumieniu siebie. Korzystanie z niej ułatwia język autora: książka jest napisana z pasją, jasno i przystępnie.

Książkę poświęcam malarstwu ikonowemu i jego podwójnej lekturze. Sytuując ikonę pośród innych sztuk i badając ich wzajemne relacje, z jednej strony podejmuję próbę odczytania języka ikony, odkrywania zawartej w niej prawdy, jej najgłębszego sensu religijnego, z drugiej zaś poddaję interpretacji wybrane dzieła literackie, teatralne i filmowe, których twórcy na różne sposoby czytają ikonę, czynią ją ważnym tematem (motywem) utworu lub też odwołują się do estetyki, a co za tym idzie bardziej lub mniej świadomie także do teologii malarstwa ikonowego.

W pierwszym rozdziale książki, zatytułowanym Literackie odczytania i ikony, przedmiot mojej analizy stanowią utwory prozatorskie, wychylone ku ikonie, wskazujące drogę ku ikonowej rzeczywistości przemienionej albo nawet ją odsłaniające (powieści i opowiadania Fiodora Dostojewskiego) czy też będące swoistymi ikonopisami (powieść Mistrz niewidzialnej strony Andrzeja Turczyńskiego). Kolejny rozdział, noszący tytuł Teatralna percepcja ikony, w swej pierwszej części pomyślany został jako refleksja na temat obecności ikony Chrystusa w teatrze. W tym fragmencie książki odnoszę się do spektakli takich twórców teatralnych, jak Jerzy Grotowski, Janusz Opryński czy Romeo Castellucci. (...) W następnym podrozdziale koncentruję się na spektaklu Żywot protopopa Awwakuma Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice, inspirowanym malarstwem ikonowym, by jednocześnie podjąć refleksję na temat rozłamu (raskołu) rosyjskiej duszy, jej jak to ujmuje teatralna wizja Włodzimierza Staniewskiego schizmatyckiej antyświatowości i antycielesności. W ostatnim rozdziale książki Twórcy filmowi wobec sztuki ikony interpretacji poddane zostają dwa filmy: Andriej Rublow Andrieja Tarkowskiego oraz Meteory Spirosa Stathoulopoulosa, które w istotny sposób odnoszą się do sztuki ikony i poddają święty obraz twórczej interpretacji, czyniąc go kluczem do duchowego świata bohaterów.

Maria Różańska – z wykształcenia matematyk, fotografuje od 2011 roku. Jest członkiem Gdańskiego Towarzystwa Fotograficznego. Ukończyła Studium Fotografii Artystycznej Stefana Figlarowicza w Gdańsku. Jej prace były pokazywane na wystawach na terenie całego kraju, można je było oglądać także na ekspozycjach organizowanych przez Gdańskie Towarzystwo Fotograficzne. Prezentowała swoje prace na trzech wystawach indywidualnych. Cykl zdjęć „Azerbejdżańska mozaika” pokazywany był podczas Nocy Muzeów w Nadbałtyckim Centrum Kultury w Gdańsku w 2012 roku oraz w Muzeum Miasta Gdyni we wrześniu 2012 roku. Autorka otrzymała nagrody i medale w krajowych i międzynarodowych konkursach fotograficznych. Jest stypendystką miasta Sopotu.

Hiszpańska należy do najpopularniejszych polskich grafików. Jest jednym z nielicznych artystów, których dzieła spotyka się na ścianach przypadkowo odwiedzanych mieszkań pisał o niej prof. Jan Białostocki. Książka Zostały mi słowa miłości przypomina tę niezwykłą artystkę, której życie naznaczone zostało traumą wyniesioną z obozu Ravensbrck. Na publikację składają się dwie odrębne części. Maria Czarnecka z reporterskim zacięciem kreśli biografię Hiszpańskiej, docierając do awanturniczych nieraz perypetii jej przodków, rekonstruując ze strzępów informacji los Hiszpańskiej w Ravensbrck, a wreszcie śledząc jej codzienność w PRL. Twórczość artystki, obejmującą przede wszystkim grafikę warsztatową, ilustrację książkową oraz realizacje we wnętrzach sakralnych, omawia w eseistycznym tonie Ewa Kiedio. Sztukę Hiszpańskiej przedstawia w kluczu najczęściej podejmowanych przez nią motywów, jak miasto, dziecko, matka, oraz punktów przełomowych. Publikację wzbogaca ponad 200 zdjęć i reprodukcji.

Z szóstki dzieci Giotta dwoje najstarszych miało na imiona Franciszek i Klara. Ten fakt pokazuje, jak silna relacja duchowa i artystyczna wiązała postać biedaczyny z Asyżu z jednym z najwybitniejszych malarzy włoskiego średniowiecza. Album nie tylko prezentuje wszystkie najważniejsze prace Giotta namalowane we Włoszech, reprodukowane tu w olśniewającej jakości. Jego ogromną zaletą są przystępnie napisane przez wybitnych specjalistów eseje, przypominające nam nie tylko biografię św. Franciszka, ale i rysujące dynamiczny proces rozwoju zakonu i przemian w Kościele owych czasów, relacji zakonu ze stolicą Piotrową, związków z mecenasami należącymi do najwyższych warstw społecznych czy ówczesne spory teologiczne. Poznanie tego tła stanowi konieczny warunek zrozumienia nie tylko geniuszu organizacyjnego Giotta, kierującego malarskimi projektami w różnych miastach i obiektach, ale przede wszystkim zjawiska przenikania problematyki teologicznej i politycznej do jego obrazów, ich różnicowania się i ewolucji. Poznajemy biografię artystyczną malarza i historię dzieł wykonanych nie tylko dla Bazyliki w Asyżu, ale zdobiących również Pizę, Rimini, Padwę i Florencję. Sercem albumu pozostają jednak reprodukcje, warte długich godzin medytacji.

Twórczość Leonarda da Vinci na przestrzeni lat stała się tematem burzliwych dyskusji, wnikliwych opracowań i analiz oraz licznych interpretacji. Niniejsza książka porządkuje ten bogaty materiał, rozróżniając między tym, co jest owocem rzetelnych badań naukowców i historyków a tym, co wymyślono i przypisano geniuszowi renesansu. Tym samym rzuca nowe światło na malarstwo Leonarda – jego znaczenie, symbolikę i tajemnice. Sam mistrz wyznał, że stanowi ono jego największe powołanie zarówno jako artysty, jak i naukowca. Pisał: „Malarstwo jest najwznioślejsze ze wszystkich ludzkich dzieł (...). Jest ukoronowaniem sztuki”. Istotny walor tej publikacji stanowi kompletna prezentacja wszystkich prac malarskich Leonarda, stwarzająca wspaniałą okazję, aby zgłębić wiedzę na temat technik oraz ukrytych znaczeń dzieł, które wyszły spod pędzla mistrza z Vinci. Dzięki szczegółowym ilustracjom czytelnik będzie mógł z bliska podziwiać detale tych wspaniałych obrazów, którym towarzyszą skrupulatne i inspirujące komentarze. Owe studia są o tyle ważne, że uwzględniają nowatorskie ekspertyzy z zastosowaniem najnowszych technik cyfrowych, a nawet badania śladów biologicznych obecnych na obrazach kontrowersyjnie przypisanych Leonardowi, zatem dostarczają obiektywnych odpowiedzi co do ich autentyczności. Odróżnienie dzieł wielkiego artysty od wielu płócien wykonanych przez uczniów z jego pracowni, ponadto zaś przez całą rzeszę naśladowców, którzy w pierwszej połowie XVI wieku byli aktywni od Lombardii, Toskanii i innych regionów Włoch, po Hiszpanię, Francję, Flandrię i Niemcy, jest bowiem nadal kwestią sporną. Album z pewnością zaciekawi miłośników malarskiego talentu Leonarda da Vinci, jak również osoby interesujące się sztuką doby renesansu.

Ten wyjątkowy album umożliwia czytelnikowi zobaczenie Stanz watykańskich po niedawno przeprowadzonej konserwacji, która przywróciła im dawny blask. Proponuje niezwykłą wizytę w prywatnych apartamentach papieskich, prowadząc krok po kroku przez kolejne sale ozdobione zachwycającymi freskami Rafaela.

Monografia jest II edycją rozprawy habilitacyjnej autora. Książka stanowi oryginalne, oparte na etnograficznych badaniach terenowych studium, obejmujące występujące na Kaszubach rytuały i wierzenia związane ze śmiercią i pogrzebem. Szybki zanik tradycyjnego modelu "dobrej śmierci" sprawia, że drugie wydanie książki może pomóc wniknąć - już kolejnej generacji Kaszubów - w piękny i bogaty świat religijności przodków.

Caravaggio fascynuje mnie od kilkudziesięciu lat. Wędrując po świecie, zawsze z drżeniem serca wyszukiwałem obrazy tego artysty, by móc je kontemplować na żywo. W ten sposób na przestrzeni wielu lat udało mi się obejrzeć prawie wszystkie jego dzieła. Twórczość ta w wyjątkowy sposób stała się częścią mojego życia. O Caravaggiu pisałem, wygłaszałem konferencje, prowadziłem prace naukowe, wykłady na uniwersytecie, a nawet rekolekcje w kościołach, posługując się jego obrazami. Zawsze spotykało się to z dużym zainteresowaniem audytorium. Ośmieliło mnie to do napisania o nim książki, którą właśnie prezentuję. Ma być ona próbą odkrycia licznych tajemnic Caravaggia dotyczących jego osobowości, życia i techniki malowania (ze wstępu autora do publikacji).

Witold Kawecki CSsR (redemptorysta) – profesor i kaznodzieja, kierownik Katedry Dialogu Wiary z Kulturą UKSW, pisarz i człowiek mediów, dziennikarz i kulturoznawca, autor 30 książek i setek artykułów, współpracownik Polskiego Radia i TVP oraz innych środków społecznego przekazu. Nagrodzony m.in. Feniksem w kategorii sztuka za książkę Sztuka polska a Kościół dzisiaj. Ekspert w zakresie kulturoznawstwa, teologii (kultury, moralnej, piękna, mediów), kultury politycznej i katolickiej nauki społecznej.

Album Biblia w malarstwie polskim prezentuje część zasobu dzieł sztuki malarskiej zachowanych na ziemiach we współczesnych granicach Polski: obrazów, malarstwa książkowego i witraży dostępnych w muzeach, galeriach i świątyniach. Z bogatego materiału wybrano 150 dzieł ilustrujących sceny staro- i nowotestamentowe, powstałych od średniowiecza po czasy nam współczesne. Każde dzieło malarskie jest przedstawione wraz z omówieniem kontekstu biblijnego danego wydarzenia, z odesłaniem do konkretnego fragmentu Biblii. Niejednokrotnie inspiracje te sięgają także do tekstów mniej znanych apokryfów, opisów wizji świętych, wybranych dzieł pisarzy chrześcijańskich. Niektóre sceny ukazano w ujęciu kilku artystów, wśród których każdy wydobywa nowe sensy i znaczenia prezentowanego motywu. Pragnieniem autorki było przybliżenie nie tylko dzieł wybitnych, ale także mniej znanych, lokalnych produkcji, równie ciekawych ikonograficznie przykładów zmagania się artysty z materią przekazu biblijnego.

Dzięki tej książeczce z płytą CD przenosimy się do pięknego świata muzyki i malarstwa. Zamieszczono w niej wybrane fragmenty obrazów wypełniających kielecką katedrę i opatrzono je odpowiednimi cytatami z Pisma Świętego i tekstami z Kroniki Galla Anonima oraz ślubów lwowskich Jana Kazimierza.

Jest to cenna pomoc w duchowym odkrywaniu modlitewnej atmosfery bazyliki katedralnej i głębi programu ikonograficznego znajdujących się w niej dzieł. W szczególny sposób w podziwianiu geniuszu artystów i mądrości Bożego słowa pomagają utwory nagrane na dołączonej płycie. Jest to muzyka wokalna i instrumentalna: chorał gregoriański oraz utwory na cytrę i skrzypce. Wykonuje je Schola Cantorum Kielcensis, którą kierują s. Hanna Szmigielska OSB i ks. Michał Olejarczyk.

Współczesna architektura sakralna budzi na ogół niechęć, drwinę, a co najmniej dystans. Jako artystycznie doskonałe, dostojne i sprzyjające modlitwie określane są zazwyczaj świątynie powstałe w odległej przeszłości. Jakub Turbasa w swojej książce pokazuje, że także wśród budowli sakralnych zrealizowanych w ostatnich dekadach nie brak dzieł wybitnych i w swej wymowie głębokich.

Opisując kościoły, klasztory i kaplice zaprojektowane przez architektów tej miary, co Peter Zumthor, Renzo Piano, John Pawson, Mario Botta czy Stanisław Niemczyk, autor dba o jasność i przystępność wywodu, a jednocześnie o podbudowanie go rzetelną analizą. Studia w dziedzinie architektury, doświadczenie projektowe oraz osobiste odwiedziny w opisywanych świątyniach pozwalają Turbasie odczytać symboliczne znaczenie zastosowanych w nich rozwiązań oraz odkryć ich odwołania do dziedzictwa minionych epok, przede wszystkim do sztuki wczesnochrześcijańskiej. Zebrane w książce fotografie przekonują, że „piękno” nie jest w przypadku omawianych tu kościołów słowem na wyrost

Doświadczenie chrześcijańskiej historii Nieporozumienia wokół antycznego ateizmu: na przykładzie rzymskiego epikurejczyka Lukrecjusza Gdy odchodzą bogowie... - pogrążenie w nicość czy definicja panteonu w życiu religijnym? Zamyślenie w 850-lecie upadku ArkonyPrzemijanie jako przemienianie. Rozwojowy aspekt czasu i przemijania w ujęciu psychologicznym Kiedy chemia spotyka topologię: o wiązaniach chemicznych w XXI wieku