Prawosławie

Przedmowa

W ciągu wieków Atos spełniał ogromną rolę w kulturze duchowej europejskiego chrześcijaństwa. Szczególną rolę odgrywał w życiu prawosławia, łącząc w sobie tradycje anachoretyczne i cenobityczne, kulturę stołecznego Konstantynopola, Thessalonik, krajów słowiańskich, Gruzji oraz rumuńskich księstw. Do dziś Atos pozostaje ewenementem na skalę światową. Można spoglądać nań jedynie jako na ogromną bibliotekę, muzeum czy skansen albo enklawę dawnej świetności Bizancjum. Chrześcijanin, zwłaszcza prawosławny, widzi w nim jednak przede wszystkim miejsce żywego spotkania z Bogiem, miejsce modlitwy, postu, a nade wszystko liturgii. Wpływ Atosu – Świętej Góry – odkryć można we wszystkich przejawach duchowości prawosławia w Europie i w diasporze. Wpływ ten rozkłada się rzecz jasna nierównomiernie, w zależności od nasilenia realnych kontaktów, bliskości geograficznej, zainteresowania i możliwości mecenasów, migracji mnichów oraz pielgrzymów. Zainspirowane Świętą Górą Atos, rozsiane po całym świecie ośrodki monastyczne nadal pozostają najważniejszymi centrami życia duchowego prawosławia. W ich bibliotecznych zbiorach, które nadal utrzymują bliskie kontakty z atoskimi monasterami, przechowanych jest wiele greckich, bułgarskich oraz serbskich woluminów i manuskryptów. Przykładem tego są chociażby historyczne relacje naszego supraskiego monasteru z Atosem. Dzięki tym kontaktom monaster w Supraślu jawi się kontynuatorem atoskiej tradycji hezychastycznej oraz myśli teologicznej.
Szczególną cechą Świętej Góry Atos jest jej panprawosławny charakter. Od samego początku Serbowie. Bułgarzy, Gruzini, Wlachowie i Rusini posyłali do atoskich monasterów swoich młodych adeptów, którzy pragnęli poświęcić się życiu monastycznemu. Niestety, po pierwszych czterech wiekach renesansu życia monastycznego Święta Góra Atos zmuszona była uznać polityczną dominację tureckiego sułtana, który darzył atoskich mnichów względną estymą, jak również pozwolił im na zachowanie stosunkowo autonomicznego charakteru ich mniszej republiki. Ale nawet w tamtych czasach Święta Góra Atos nadal pozostawała forpocztą prawosławnego monastycyzmu oraz sprzyjającym miejscem do pracy translatorsko-piśmienniczej, jako że większość monasterów dysponowała wielką ilością manuskryptów, w przeważającej mierze greckich. Pierwszymi, którzy trudzili się nad ich przekładami na język słowiański, byli słowiańscy mnisi. Również mnisi gruzińscy pracowali w tym samym czasie nad tłumaczeniami manuskryptów greckich na język gruziński. Dwa wieki później pracą przekładową zajmowali się św. Sawa Serbski, metropolita kijowski Cyprian oraz bułgarski patriarcha Eutymiusz. Swoją twórczością literacką przyczynił się on do rozkwitu literatury bułgarskiej.

Być chrześcijaninem to być we wspólnocie Kościoła. A Kościół to Ciało Chrystusa i Bosko-ludzka wspólnota ożywiana przez Ducha Świętego. W Cerkwi jesteśmy zjednoczeni miłością Boga w Trójcy Przenajświętszych Osób, co w szczególny sposób urzeczywistnia się podczas Boskiej Liturgii. Wyznając Nicejsko-Konstantynopolitańskie Wyznanie Wiary potwierdzamy, ze Kościół jest jeden, święty, powszechny i apostolski. Kościół – Dom Boży – jest „filarem i podporą prawdy” (1 Tm 3, 15), której pełnia to Jezus Chrystus – „droga, prawda i życie” (J 14, 6). Eklezjalne odkrywanie prawdy jest nierozerwalnie związane ze słuchaniem Słowa Bożego. Pismo Święte zajmuje centralne miejsce w życiu naszej Cerkwi, w doksologii liturgiczne), zmaganiach ascetycznych i pobożności wiernych. Ewangelia w szczególny sposób jest objawieniem życia Bożego w Kościele, gdyż wprowadza w doświadczenie, które z pokolenia na pokolenie, przekazywane jest od dwudziestu wieków, począwszy od naocznych świadków Zmartwychwstania Chrystusa, abyśmy mieli całkowitą pewność (por. Łk 1, 2-4). Oni bowiem dali świadectwo o tym, co ujrzeli własnymi oczami, na co patrzyli i czego dotykały ich ręce (por. 1 J 1, 1), abyśmy byli zjednoczeni z Bogiem oraz trwali w braterskiej wspólnocie. Prawdą i życiem Kościoła jest Osoba Chrystusa – Wcielonego Słowa – będącego naszym Zbawicielem. Jedność Kościoła to objawienie prawdy i obecność życia, a nie jedynie fakt socjologiczny czy osiągnięcie moralne. Jedność Kościoła objawia prawdę o istnieniu i życiu, które ,teraz widzimy jakby w zwierciadle, niejasno” (1 Kor 13, 12), gdyż jedność to dynamiczny proces od przemiany umysłu (gr. metanoia), skruchy i żalu za grzechy ku doskonałości: ,,Po części bowiem tylko poznajemy, po części prorokujemy. Gdy zaś przyjdzie to, co doskonałe, zniknıe to, co jest tylko częściowe” (1 Kor 13, 9-10) Spodobało Się Bogu w Trójcy Przenajświętszych Osób, aby nasze zbawienie dokonywało się w Kościele. Tak jak Bóg jest niepoznawalny w Swej istocie, tak też i Kościół jest tajemnicą. Refleksja nad misterium Kościoła jest niezmiernie ważna z soteriologicznego punktu widzenia, gdyż pomaga nam, prawosławnym chrześcijanom, w ziemskiej pielgrzymce ku Temu, Który pierwszy nas umiłował” (1 J 4, 19), abyśmy nie tylko Jego miłowali, ale obdarzali miłością naszych bliźnich (por. 1 J 4, 20-21). Teologiczny namysł nad misterium Kościoła jest podejmowany od samego początku jego istnienia. Każde pokolenie chrześcijan staje przed zadaniem, aby tę rzeczywistość nie tylko poznawać, ale również w niej odkrywać swoją tożsamość w relacji do Boga i innych ludzi. Kościół otwiera przed nami wgląd w misterium Boga i w misterium osoby ludzkiej, zarówno w odniesieniu do Ewangelii, jak i sakramentów. Bycie prawosławnym chrześcijaninem staje się coraz trudniejsze w obliczu coraz to większych zagrożeń cywilizacyjnych, przejawiających się w sekularyzacji, ateizmie, nihilizmie, materializmie, indywidualizmie, konsumpcjonizmie, utylitaryzmie, pragmatyzmie czy relatywizmie.

Publikacja monografii ks. dr: Jarosława Pagóra pt. Misterium Kościoła według Christosa Yannarasa jest z pewnością bardzo ważnym wydarzeniem w dziejach teologii w Polsce. Autor miał świadomość wyjątkowości wieloaspektowego dorobku twórczości myśliciela z Aten, wykraczającego poza teologię i filozofię, co wyraził już na jednej z pierwszych stron swego dzieła: „Twórczość Yannarasa wyznacza punkt zwrotny w świadomości greckiego i światowego prawosławia. Stanowi ona pierwszy wyraz sprzeciwu wobec procesów alienacji życia eklezjalnego, jakie dokonały się na gruncie Kościoła Grecji w XX i poprzednich stuleciach”. Dzieło ks. Jarosława Pagóra jest pionierskie, oryginalne, nieprzerysowane interpretacyjnie i niezwykle pożyteczne. Jestem przekonany, że zainteresuje ono zarówno dobrze przygotowanych akademicko teologów, jak i zwykłych czytelników.
Abp prof. dr hab. Jerzy (Pańkowski)

Namysł nad Kościołem, jaki został ukazany przez ks. dr. Jarosława Pagóra – opierającego się na interdyscyplinarnej refleksji Christosa Yannarasa – jest cenny z wielu powodów. Przede wszystkim to studium wydobywa dla eklezjologii trynitarność. Więcej nawet: misteryjność. Coraz bardziej współcześnie ulegające socjologizacji ujęcie Kościoła, może właśnie skutecznie się bronić poprzez rozumienie Kościoła jako Bosko-ludzkiej tajemnicy.
Prof. dr hab. Andrzej Napiórkowski OSPPE

U schyłku 2025 roku ukazała się kolejna książka Jarosława Charkiewicza, który od lat zajmuje się m.in. prawosławną hagiografią. Po pracach poświęconych świętym Cerkwi prawosławnej w Polsce, świętym białoruskim, gruzińskim, cypryjskim, rumuńskim i albańskim, tym razem przedmiotem zainteresowań autora zostali święci szczególnie czczeni w Serbskiej Cerkwi Prawosławnej. Cerkiew ta ma wielu świętych, wśród których szczególnie liczni są święci hierarchowie, władcy, mnisi i męczennicy. Wszyscy oni zaświadczają o ogromnej roli Prawosławia w dziejach państwowości serbskiej, której bez współdziałania Cerkwi zapewne by nie było. Obecnie święci ci modlą się za swoje państwo, naród i Cerkiew, upraszając dla nich u Boga łask niezbędnych do dalszego trwania w wierze i rozwoju. Wielu serbskim świętym cześć oddają również inne lokalne Cerkwie prawosławne, w tym Cerkiew prawosławna w Polsce, stawiając ich za wzór gorliwości w wierze.

W „Słowie wstępnym” do prezentowanej pracy metropolita warszawski i całej Polski Sawa, pisząc, że „święci są owocem duchowości narodu serbskiego”, podkreślił też związany z tym aspekt historyczny: „W ciągu swojej wielowiekowej, burzliwej historii Serbowie wiele wycierpieli od innych, innosławnych narodów. Czyniąc to często poświęcali swoje życie za innych, ale też w obronie swojej wiary i Cerkwi, swojego państwa. Szczególnie trudnych czasów Serbska Cerkiew Prawosławna i państwowość serbska doświadczyły w okresie trwającej niemal pół tysiąclecia (od bitwy na Kosowym Polu w 1389 r. do odzyskania niepodległości przez Serbię w 1878 r.) okupacji przez Imperium Osmańskie. Wielu męczenników przyniosły też czasy II wojny światowej”.